czwartek, 17 maja 2018

„Cyberprzestrzeń” czy „cyber przestrzeń” – o pisowni rzeczowników z przedrostkami raz jeszcze

Mianem cyberprzestrzeni określa się tę wirtualną przestrzeń, w której odbywa się komunikacja między poszczególnymi komputerami, jeśli są one połączone siecią internetową. Rzeczownik ten – co widać – zapisujemy łącznie, gdyż jest to zgodne z ogólną zasadą ortograficzną. Głosi ona, że w języku polskim wszystkie przedrostki (zarówno te rodzime, np. beze-, nad-, jak i obce, zob. hiper-, super-) z wyrazami pospolitymi, którym jest niewątpliwie rzeczownik przestrzeń, zapisujemy łącznie. Stąd tylko taka forma może być uznana za poprawną i inne tego rodzaju nazwy (por. cyberświat, cybersklep, cyberreklama).

Przedrostek cyber- – jak nietrudno spostrzec – wskazuje na związek poszczególnych wyrazów z informatyką, szczególnie zaś z Internetem.

niedziela, 13 maja 2018

Imię Dante – odmieniać czy nie?

Imię Dante bez wątpienia kojarzymy wszyscy z autorem wybitnego utworu, jakim jest „Boska Komedia”. Czy imię to należy odmieniać – to kwestia, która może zrodzić się w głowie niejednego ucznia.

Omawiane dziś imię odmienia się jak przymiotniki w rodzaju nijakim (np. łatwe). Różnica jedynie dotyczy narzędnika i miejscownika. W tych bowiem przypadkach imię to przyjmuje końcówkę -em, nie zaś tę końcówkę, którą normalnie przyjmie przymiotnik rodzaju nijakiego (czyli -ym), stąd: Dante, Dantego (jak łatwego), Dantemu (jak łatwemu), ale Dantem (nie: *Dantym).

piątek, 11 maja 2018

Pisownia „em”, „en”, „om”, „on”, „ą” i „ę”

Ostatnio na lekcjach w klasach 4-6 powtarzamy poznawane w ciągu roku zasady ortograficzne. Ponieważ jednak pisownia tzw. nosówek, czyli samogłosek nosowych, sprawia problemy nie tylko młodszym użytkownikom, ale nierzadko również nam samym, w dzisiejszym artykule przypominam zasady dotyczące połączeń em, en, om, on oraz właśnie nosówki ą i ę.

Połączenia -om- i -on- oraz -em- i -en- piszemy w wyrazach, które zostały zapożyczone z innych języków (np. komputer, rondel, temperatura, potencja), a także w wielu wyrazach polskich zakończonych na -ka (zob. łazienka, palemka, powiedzonka, kromka).

Warto również pamiętać, że końcówkę -om piszemy zawsze w celowniku liczby mnogiej wszystkich rzeczowników (bohaterom, a nie: *bohaterą; gościom, a nie: *gością itd.). W pozostałych sytuacjach piszemy ą i ę.

wtorek, 8 maja 2018

Pisownia „-i”, „-ji”, „-ii” w zakończeniach rzeczowników

Rzeczowniki rodzaju żeńskiego, które są zakończone na -ja albo -ia, stanowią niemałe źródło naszych dylematów językowych. Na co należy zwrócić uwagę w tej sytuacji?

Jeżeli rzeczowniki żeńskie są zakończone na -ja, które to zakończenie występuje po samogłoskach, mają w dopełniaczu, celowniku i miejscowniku zakończenie -i, np. nadziejanadziei, szyjaszyi. Jeśli zaś owo zakończenie występuje po spółgłosach s, z, c, mają w wyżej wymienionych przypadkach, końcówkę -ji, np. lekcjalekcji, poezjapoezji.

Rzeczowniki rodzaju żeńskiego, które mają zakończenie -ia, w dopełniaczu, celowniku i miejscowniku mogą mieć dwojakie zakończenia – albo -i, albo -ii.

Końcówkę -i mają te rzeczowniki, których zakończenie następuje po spółgłoskach p, b, f, w, m, ale – co ważne – w wyrazach rodzimych (np. ziemiaziemi) oraz po n, których zakończenia są wymawiane jak ńa (AniaAni).

Końcówkę -ii mają rzeczowniki rodzaju żeńskiego, których końcówki występują po spółgłoskach p, b, f, w, m, lecz w wyrazach obcego pochodzenia (np. biografiabiografii) oraz po n, ale również w wyrazach obcych, których zakończenia wymawiamy jako ńja (zob. DaniaDanii). Dodatkowo owa końcówka występuje również po t, d, t, l, k, g, ch w wyrazach obcych (np. sympatiasympatii).

sobota, 5 maja 2018

O fleksji nazwiska żyjącego w romantyzmie nieromantycznego pisarza

Już od poniedziałku moi siódmoklasiści pochylać się będą nad ostatnią w tym roku szkolnym lekturą obowiązkową. Będzie to Zemsta Aleksandra Fredry. Przy okazji rozważań na temat utworu warto poświęcić chwilkę odmianie nazwiska tego wybitnego komediopisarza.

Nazwisko autora Zemsty deklinuje się jak pospolite rzeczowniki rodzaju żeńskiego, czyli: Fredro, Fredry, Fredrze, Fredrę, Fredrą, Fredrze. Wspomnijmy przy okazji, że w identyczny sposób odmieniają się też takie nazwiska, jak Lato czy Bańko (o czym pisałem naprzykład tutaj).