czwartek, 14 grudnia 2017

„Judasz” czy „judasz” – wielką czy małą literą?

W języku polskim jest dużo wyrazów, które dawniej były nazwami własnymi (np. imionami postaci biblijnych, mitologicznych, historycznych bądź literackich), współcześnie natomiast bywają używane też jako rzeczowniki pospolite. Zgodnie z powyższym przekształceniem zmianie ulega również pisownia tego typu wyrazów. 

Tak właśnie ma się rzecz z imieniem JudaszPisany wielką literą Judasz – to imię jednego z apostołów. Natomiast judasz pisany małą literą oznacza potocznie zdrajcę, człowieka fałszywego (np. Z niego jest taki judasz, że nie chciałbym z nim pracować).

wtorek, 12 grudnia 2017

Kompleks Edypa

Czy wyrażenie kompleks Edypa ma związek z antyczną tragedią Sofoklesa pt. Król Edyp? Pytanie zadane przez panią Małgorzatę stanowi dziś temat Językowych rozważań.

Edyp to znany z greckiej mitologii człowiek i władca Teb. Wiadomo, że nieświadomie zabił ojca i poślubił matkę. Wyrażenie kompleks Edypa powstało niewątpliwie w wyniku inspiracji powyższym mitem. Pojęcie to wprowadził do psychoanalizy Zygmunt Freud na oznaczenie podświadomej skłonności seksualnej syna do matki.

niedziela, 3 grudnia 2017

Jak pisać o „adwencie”?

Wieniec adwentowy (fot. Wikipedia)
Wraz z pierwszą niedzielą grudnia rozpoczyna się w Kościele ADWENT – czterotygodniowy okres, w czasie którego wierni przygotowują się do świąt Bożego Narodzenia. Nieprzypadkowo zapisałem ten rzeczownik wielkimi literami, ponieważ w dzisiejszym artykule rzecz tyczy się właśnie pisowni tego wyrazu.

Adwent nie jest świętem, lecz okresem liturgicznym. Te zaś zwyczajowo nie zapisuje się wielkimi literami (wyjątek stanowi Wielki Tydzień), dlatego też powinniśmy zapisywać adwent małymi literami. Warto jednak zauważyć, że dopuszcza się (zwłaszcza w tekstach o charakterze religijnym) użycie wielkiej litery, co wówczas nie jest traktowane jako błąd ortograficzny.

piątek, 1 grudnia 2017

René Goscinny i Jean-Jacques Sempé, czyli jak odmieniamy nazwiska autorów „Mikołajka”


Od nowego tygodnia w klasie IV oraz V zaczynam omawiać lekturę. Tym razem przyszła pora na Mikołajka, którego autorami są René Goscinny (1926–1977) i Jean-Jacques Sempé (ur. 1932). Im to pragnę poświęcić kolejną lekcję poprawnej polszczyzny. Jak odmieniamy ich nazwiska?

Nazwisko Goscinny może kojarzyć się z językiem polskim. Owo skojarzenie jest jak najbardziej uzasadnione. Autor Mikołajka to bowiem syn emigrantów z Polski. Nazwisko to w pierwotnej formie przyjmowało w Polsce postać Gościnny, we Francji wymawia się je jako [gosini]. Na gruncie języka polskiego odmienia się je jednak zgodnie z polską fleksją, tj. Goscinny, Goscinnego, Goscinnemu itd. Imię autora można odmieniać bądź nie. Gdy decydujemy się na odmianę, dodajemy odpowiednie końcówki (por. Renégo Goscinnego albo René Goscinnego itp.).

Podobnie nieskomplikowane jest odmienianie nazwiska ilustratora serii książek o Mikołajku – Jeana-Jacquesa Sempégo. Jak widać, odmianie powinno podlegać zarówno pierwsze, jak i drugie imię, a także nazwisko. To ostatnie odmieniamy jak imię René, tj. Sempégo, Sempému itd.

sobota, 25 listopada 2017

Co to znaczy „zadać kłam”?

Pani Agnieszka zapytała mnie ostatnio, co oznacza frazeologizm zadać kłam. Odpowiedź, wysłaną wcześniej pani Agnieszce, dziś publikuję na stronie.

Gdy mówimy, że zadajemy komuś lub czemuś kłam, mamy na myśli stwierdzenie nieprawdziwości czegoś, demaskowanie kłamstw. Kłam to bowiem dawny rzeczownik oznaczający kłamstwo lub kłamanie. Warto pamiętać, że współcześnie tego wyrazu już nie używamy poza – rzecz jasna – rzeczonym związkiem frazeologicznym.