Czym różni się „pleonazm” od „tautologii”?

Różnica między tautologią a pleonazmem jest bardzo płynna, nie dla wszystkich widoczna, dlatego bardzo często w ramach szeroko pojętego uproszczenia obydwa terminy traktowane są jako synonimy. Ponieważ jednak w pewnym zakresie te pojęcia są różne, warto je sobie omówić. 

Na dobry początek zastanówmy się, co łączy omawiane dziś pojęcia. Zarówno pleonazm, jak i tautologia to konstrukcje, których składniki powtarzają tę samą treść. I z tego to powodu pomiędzy tymi wyrazami stawia się nierzadko znak równości.

Jeżeli zestawione ze sobą wyrazy połączone są w sposób niewspółrzędny, uznaje się je za pleonazm (gr. pleonasmos ‘nadmiar’). To niepoprawne wyrażenie lub zwrot, w którym część podrzędna gramatycznie znaczy to samo, co treść nadrzędna. Przykładowe pleonazmy: (1) masło maślane, (2) cofnąć się wstecz, (3) przychylna aprobata. 

Tautologia (gr. tautó lógus ‘to samo słowo’) z kolei to – podobnie jak pleonazm – zjawisko polegające na powtórzeniu informacji już podanej, składa się tym samym z wyrazów o jednakowym znaczeniu, przy czym owe składniki tej konstrukcji są względem siebie współrzędne, a nie podrzędne, lub nawet niezwiązane ze sobą składniową zależnością. Oto przykłady: (1) trudny i skomplikowany, (2) etymologia i pochodzenie, (3) krótko i zwięźle. 

Warto pamiętać, że niekiedy autorzy wypowiedzi (szczególnie literackich) stosują pleonazmy i tautologie świadomie. Chcą w ten sposób wyostrzyć swoją wypowiedź, wzmóc ekspresję, a co za tym idzie – pełnią one czasami określone funkcje artystyczne.

Historycznojęzykowe spojrzenie na „panią”

Jaką formę przyjmuje biernik od rzeczownika pani? Czy uzasadniona jest końcówka -ę (np. widzę panię Basię), czyli ta, która jest zgodna z ogólną zasadą? Okazuje się, że nie.

Rzeczownik pani, o którym dzisiaj chciałbym kilka słów wspomnieć, wbrew zasadzie, która głosi, że rzeczowniki liczby pojedynczej rodzaju żeńskiego w bierniku przyjmują końcówkę -ę, ma końcówkę -ą. Dlatego obok regularnych form takich, jak gospodynię, kobietę czy dziewczynę formę panią należy traktować jako wyjątek.

Ów wyjątek uznaje się za przeżytek, który zachował się dzięki tradycji. Dawniej bowiem rzeczowniki żeńskie miękkotematowe przyjmowały właśnie końcówkę -ą (np. widzę ziemią, rolą, wieżą). Z czasem formy te uległy wpływowi rzeczowników z twardymi tematami i dlatego otrzymały końcowe -ę. Dlaczego tak się nie stało z rzeczownikiem pani? Przyczyny tego stanu rzeczy należy dopatrywać w jego powszedniości. Tak dawniej, jak dziś rzeczownik ten odznaczał się wysoką frekwencją. Wskutek częstego używania formy panią nie poddał się on wpływowi rzeczowników twardotematowych i zachował dawną już biernikową końcówkę -ą.

Jaka jest różnica pomiędzy wyrazami „efektowny” a „efektywny”?

Efektowny i efektywny to przymiotniki, które bardzo często są ze sobą mylone. Oba różnią się tylko jedną głoską, przede wszystkim jednak oba mają inne znaczenia, mimo wspólnej etymologii i powiązania z rzeczownikiem efekt.

Jeżeli mówimy o czymś, że coś jest efektowne, to znaczy, że ów podmiot, o którym się wypowiadamy, zwraca na siebie uwagę oryginalnością, pięknem, np. Natalia włożyła efektowną sukienkę. Innymi słowy efektowny to taki, który ma wywrzeć wrażenie, a mówiąc najprościej – efektowny to taki, który ma wywołać efekt. Przymiotnik ten nastawiony jest jak gdyby na sensację. 

Efektywny natomiast to taki, który ma dobre wyniki, jest wydajny czy też sprawny. Oto przykładowe zdanie: Aby moje działania były efektywne, muszę dużo pracować. Nie ma bowiem efektywnych działań, tzn. sprawnych i wydajnych działań, jeśli nie będziemy na nie pracować.

Kto mieszka w Zbąszynku?

Zbąszynek, dworzec kolejowy, którego plac obecnie jest przebudowywany na rondo (foto Wikipedia)

Kilka dni temu pisałem o tym, jakimi rzeczownikami określamy mieszkańców Poznania (zob. artykuł). Dzisiaj podobnie rzecz będzie dotyczyć nazw mieszkańców, jednak dzisiejszy temat ma charakter bardzo lokalny. Odnosi się bowiem do niewielkiego miasta położonego w województwie lubuskim, które sam zresztą zamieszkuję. Mowa o Zbąszynku.

Uznałem temat wart poruszenia, gdyż wśród moich czytelników znajdzie się kilku mieszkających, jak ja, w Zbąszynku, a ponieważ nierzadko nawet obywatele tego miasta tworzą niepoprawne formy na określenie samych siebie, chciałbym, aby ta poprawna konstrukcja wybrzmiała na tej stronie.

Mieszkaniec Zbąszynka to nie, jak chciałoby wielu, zbąszynianin. Tą nazwą określa się bowiem mieszkańców pobliskiego Zbąszynia, choć położonego już w Wielkopolsce. To także nie zbąszynecczanin, aczkolwiek ta forma jest już bliższa poprawnej, która przyjmuje takie oto postacie: zbąszynczanin – odnoszącą się, co widać, do mieszkańców płci męskiej – oraz zbąszynczanka, który to rzeczownik tyczy się mieszkanek Zbąszynka. Obie te formy odnajdziemy w Słowniku nazw miejscowości i mieszkańców pod red. M. Łazińskiego. Pamiętajmy zatem – zbąszynianie zamieszkują Zbąszyń, mieszkańcami Zbąszynka natomiast są zbąszynczanie.

Przy okazji warto wspomnieć, że forma przymiotnikowa utworzona od nazwy Zbąszynek to zbąszynecki. I to również odnotowuje słownik.

Ludzie listy piszą, czyli problemowy liczebnik „700” w narzędniku z imigrantami w tle

Jakiś czas temu zapytano mnie o to, jaką formę przyjmuje liczebnik 700 w narzędniku. Mojej korespondentce sprawiło kłopot przeczytanie artykułu dotyczącego łodzi z 700 imigrantami. Celowo nie podałem postaci pisanej, abyście mogli sami zastanowić się nad poprawną formą. Pani Patrycja, która prośbę do mnie wystosowała, proponowała np. siedmiustoma. Z całą pewnością nie możemy tej konstrukcji uznać za poprawną, choć przyznać należy, że tok myślenia jest całkiem niezły (o tym niżej). 

Rzecz wbrew pozorom nie jest skomplikowana. Warto rozpocząć od rzeczownika imigranci, bo to on w dużej mierze decyduje o tym, jak powinien zostać odczytany sprawiający trudność liczebnik. Ten męskoosobowy rzeczownik użyty został w narzędniku liczby mnogiej, zatem tego samego przypadka wymaga od nas liczebnik (siedemset), który jak wszystkie liczebniki główne od 500 (pięciuset) do 900 (dziewięciuset) charakteryzuje się tym, że odmianie podlega w nim tylko pierwszy człon, co za tym idzie – druga część składowa pozostaje nieodmienna, więc zawsze na końcu powinien być -set. A ponieważ rzeczownik siedemset w narzędniku przyjmuje postać siedmiuset, poprawnie odczytane wypowiedzenie będzie wtedy, kiedy powiemy o łodzi z siedmiuset imigrantami.  

Tego typu konstrukcja składniowa z liczebnikiem od 500 (pięciuset) do 900 (dziewięciuset) w roli głównej jest raczej rzadko używana, dlatego też, jak sądzę, wzbudza wątpliwości, gdy już jej użyjemy. Forma zaproponowana przez panią Patrycję zakończona na -oma ma uzasadnienie tylko w formach od 100 (stu) do 400 (czterystu) włącznie. Tam bowiem dopuszcza się oboczność por. (1) Przypłynęła łódź z dwustu imigrantami oraz (2) Przypłynęła łódź z dwustoma imigrantami.