„Ożeż ty!”

Być może wielu z Państwa będzie zaskoczonych tą informacją, niemniej – jako polonista prowadzący rozważania dotyczące poprawnej polszczyzny – nie mogę nie powiedzieć, że wykrzyknienia ożesz i ożesz ty!, które często są używane w języku mówionym, gdy już zostaną zapisane, najczęściej uczynione to będzie w sposób błędny. 

Niepoprawnymi formami z punktu widzenia ortografii są właśnie te podane wyżej, tj. ożesz i ożesz ty. Na końcu bowiem powinna się pojawić litera ż, ponieważ mamy tutaj połączenie dwóch partykuł -że oraz -ż, które spotkać można w wielu wyrazach (por. idźże, zróbże, gdzież czy wreszcie pójdźżeż). W wyrazach typu gdzież czy pójdźżeż – mimo słyszalnego wygłosowego [sz] – na końcu umieszczamy ż, w związku z tym to samo winno się tyczyć wykrzyknienia ożeż. 

Warto również zauważyć, że za błędne konstrukcje uznawane są też takie, w których litera o bywa oddzielana od reszty (zatem ani nie o żesz, ani nawet nie o żeż).

Łacińskie „ad” – z kropką czy bez?

Zdarza się czasami, że w tekście pisanym używamy słowa ad. Ma ono odsyłać do punktów wymienionych wcześniej, np.:

1. Czas trwania romantyzmu
2. Geneza epoki
3. Światopogląd romantyzmu
4. Tło historyczne epoki

Zastanówmy się, jak poprawnie użyć słowa ad, gdy chcielibyśmy omówić zaproponowane punkty w formie pisemnej? Z kropką (np. ad. 1, ad. 2 itd.) czy bez (np. ad 1, ad 2 itd.)? 

Wielu z nas z pewnością pomyśli, że kropka jest tu konieczna, ponieważ ad jest skrótem od wyrazu adnotacja. Nic bardziej mylnego! Ad to łaciński przyimek o znaczeniu ‘do’, w związku z czym nie wolno stawiać po nim kropki. Wzorcowo więc notatka, w której użylibyśmy wyrazu ad, powinna wyglądać następująco: 

Ad 1. (…)

Ad 2. (…)

Ad 3. (…)

Ad 4. (…)

PS Ad., czyli forma z kropką na końcu, to m.in. skrót od wyrazu adiunkt.

„Pomarańcza” czy „pomarańcz”?

 Źródło: Wikipedia 

Bez wątpienia okres jesienno-zimowy to czas, kiedy spożywamy najwięcej cytrusów. Wśród nich ogromną popularnością cieszą się mandarynki oraz owoce, które niejednemu użytkownikowi polszczyzny sprawiają problemy natury fleksyjnej. O pomarańczach, bo o nich mowa, traktują niniejsze rozważania. 

Rzeczownik ten ma rodzaj żeński, to oznacza, że tylko forma ta pomarańcza uznawana jest za poprawną, w związku z czym należałoby unikać formy ten pomarańcz oraz ta pomarańcz. Szczególnie ta druga jest niezwykle rażąca i, na domiar złego, bardzo popularna. Jeśli idzie o pierwszą z podanych konstrukcji (ten pomarańcz), uznaje się ją za poprawną, gdy odnosi się do koloru, stąd: 

Ta pomarańcza = owoc

Ten pomarańcz = kolor pomarańczowy 

Jak się okazuje, wątpliwości może budzić również dopełniacz liczby mnogiej utworzony od rzeczownika pomarańcze. Często zastanawiamy się bowiem, czy poprawnie jest, gdy mówimy, że nie ma tych pomarańczy czy tych pomarańcz? W tym pojedynku nie ma zwycięzcy, gdyż obie te formy uznaje się za poprawne.

Korespondenci pytają, polonista odpowiada, czyli jak brzmi dopełniacz od nazw wsi „Kajetany” i „Dawidy”

Pani Katarzyna prosi o ratunek:  

Bardzo proszę mnie poratować. Od jakiegoś czasu staram się ustalić poprawną odmianę (a konkretnie formę w dopełniaczu) nazw takich miejscowości, jak Dawidy, Kajetany. Poszukiwania internetowe jeszcze bardziej zagmatwały mi obraz, ponieważ znalazłam odmiany, w których za poprawną uznano formę w dopełniaczu Dawid, a zaraz potem Kajetanów. Będę wdzięczna za pomoc. 

Ratunkiem dla pani Katarzyny okazują się ustalenia Komisji Standaryzacji Nazw Geograficznych, która opublikowała wykaz urzędowych nazw miejscowości. To bardzo obszerny dokument, liczy bowiem ponad 2500 stron. Oprócz takich informacji, jak m.in. gmina, powiat i województwo, w których dana miejscowość jest położona, można tam również odszukać informacje na temat tego, jakie postacie przyjmuje dopełniacz od tej konkretnej miejscowości. 

Gdy idzie o miejscowość Dawidy, w Polsce mamy 4 takie wsie. Jedna w województwie lubelskim, dwie na Mazowszu i jedna w województwie warmińsko-mazurskim. Dawidy położone na Lubelszczyźnie w dopełniaczu przyjmują postać Dawidów, pozostałe trzy mają w dopełniaczu formę Dawid. Z wsią Kajetany sprawa jest prostsza, ponieważ w Polsce jest tylko jedna taka wioska (położona w województwie mazowieckim). Dopełniacz od tej nazwy to Kajetan. 

W związku z tym można powiedzieć, że pochodzi się z Dawidów bądź z Dawid (zależy, którą wieś mamy na myśli), ale niepoprawnie jest, gdy powiemy, że pochodzimy z Kajetanów. Tu bowiem jedynie słuszną postać ma forma Kajetan.

Nie mylcie „konwersatoriów” z „konserwatoriami”

Konserwatorium i konwersatorium to dwa rzeczowniki, które łatwo pomylić. Nie należy jednak tego robić, ponieważ oba znaczą coś zupełnie innego. Na czym w szczegółach polega to zróżnicowanie traktują dzisiejsze rozważania. 

Łatwo zauważyć, że wspomniane wyrazy różnią się tylko miejscem występowania dwóch liter (w oraz s), dlatego o pomyłkę, która najczęściej wynika z przejęzyczenia, nietrudno. Warto jednak wiedzieć, że konserwatorium to wyższa uczelnia muzyczna, podczas gdy konwersatorium to obok wykładów czy ćwiczeń zajęcia w szkole wyższej, które polegają na dyskutowaniu problemów naukowych w niewielkiej grupie studentów. Widać z tego, że znaku równości pomiędzy tymi pojęciami stawiać nie wolno.