„Śmiali się” czy „śmieli się”?

Czy wiedzą Państwo, że czasownik śmiać się ma swoją oboczną formę męskoosobową w czasie przeszłym? Jeśli nie, to zachęcam do lektury najnowszych rozważań.

Możemy mówić, że oni się śmiali albo że oni się śmieli – obie te wersje są poprawne, o czym w Małym słowniku wyrazów kłopotliwych pisze Mirosław Bańko. Badacz twierdzi, że forma śmiali się ma „dłuższą tradycję w języku literackim”. Postać śmieli się coraz bardziej się upowszechnia (od XIX wieku), szczególnie zaś często można ją usłyszeć na terenie Mazowsza.

Warto również wspomnieć, że takie oboczne formy w czasie przeszłym ma więcej czasowników w języku polskim. Do rzeczonej grupy można zaliczyć np. siać (siali albo sieli), a także zwiać (zwiali bądź zwieli).

„Środek” w ujęciu poprawnej polszczyzny

Gdy chcemy powiedzieć, że coś znajduje się w środkowym punkcie czegoś, to piszemy, że znajduje się pośrodku czy po środku? Ten ortograficzny dylemat jest przedmiotem naszych kolejnych rozważań.

W tym konkretnym znaczeniu poprawna jest pierwsza forma – pośrodku. To bowiem dawne połączenie przyimkowe, które we współczesnej polszczyźnie traktuje się jako zrost.

Istnieje jednak sytuacja, w której po środku musi być zapisane oddzielnie. Sytuacja, o której mowa, wynika bezpośrednio z kontekstu, który najlepiej ilustrują poniższe przykłady:

• Po środku odurzającym chłopak osunął się na ziemię. (= chłopak osunął się na ziemię po zażyciu jakiejś środku, pewnej substancji);
• Pośrodku sali stało wielkie popiersie króla Kamila. (= popiersie króla Kamila stało w środkowym punkcie sali).

„Śmieci” czy „śmiecie” – która forma jest poprawna?

Wyrzucamy śmieci czy śmiecie? – zapytała niedawno moja uczennica. Dziś pytam o to Państwa. Zainteresowanych poprawną formą odsyłam do artykułu.

Okazuje się, że obie te mianownikowe wersje są poprawne. Możemy wyrzucać zarówno śmieci, jak i śmiecie. Ważne, abyśmy pamiętali o ich segregacji.

Przy okazji niniejszych rozważań wskażmy, że istnieje również w polszczyźnie przestarzały już wyraz liczby pojedynczej rodzaju nijakiego śmiecie, którym określa się bezużyteczne rzeczy (por. Sporo tego śmiecia zalęgło na strychu). W tym konkretnym znaczeniu nie występuje on w liczbie mnogiej.

Dziesięć złoty(ch)

Pan Jan w liście zwraca uwagę na to, że pogłębia się w polszczyźnie moda na – jak to ujął – „niechlujne mówienie”. Jako przykład podał sformułowanie, które zdaniem pana Jana nierzadko można usłyszeć w sklepach: [10 złoty], [20 złoty] itd. Czy nie brakuje tam na końcu dwuznaku ch?

W zapisie nie ma najmniejszych wątpliwości, że brak litery ch w powyższych przykładach to błąd. Nie inaczej jest z kwestią wymawianiową. Te połączenia trzeba wymawiać jako [dziesięć złotych], [dwadzieścia złotych]. I choć to wygłosowe [ch] (wygłosowe, tzn. na końcu) nie jest zbyt wyraziste, należy zadbać o to, aby choćby delikatnie dało się tę głoskę usłyszeć.

„Kupić za darmo”, „dostać (za) darmo”

Ostatnie rozważania poświęcone były sprzedaży, dziś skupimy się na zakupach. Czy można kupić coś za darmo? Usłyszałem tę konstrukcję niedawno w pociągu. Pora rozłożyć ją na czynniki pierwsze.

Sformułowanie kupić za darmo jest nielogiczne. Z definicji czasownika kupić wynika bowiem, że jest to nabywanie czegoś za pewną sumę pieniędzy. Za darmo stoi zatem w stosunku do tej definicji w pewnej sprzeczności. Jeżeli zatem nabędziemy coś, za co nie zapłacimy, możemy mówić o dostaniu za darmo bądź o dostaniu darmo, gdyż w tym wypadku poprawne są oba przytoczone wyrażenia.