„Rzymianin” czy „rzymianin”?

Bardzo często otrzymuję pytania dotyczące pisowni nazw mieszkańców. Udało nam się zapamiętać, że zapisujemy je wielkimi literami (por. „Polak”, „Irlandczyk”, „Azjatka” itp.). Wielu z nas umknęło jednak w pamięci, że zasada ta ma odniesienie do nazw mieszkańców, ale wyłącznie kontynentów, państw i krain geograficznych. Mieszkańców miast, osiedli oraz wsi – w odróżnieniu od pierwszej grupy – zapisujemy małymi literami (zob. „poznaniak”, „wrocławianka” i inne). A jak to jest w odniesieniu do „Rzymian” / „rzymian”?

W odniesieniu do „Rzymian” / „rzymian” możemy posługiwać się dwojaką pisownią. Jeśli mamy na myśli obywatela państwa Rzym – użyjemy wielkiej litery (Rzymianin). Gdy zaś chcemy napisać coś o mieszkańcu miasta, posłużymy się małą literą (rzymianin).

Jak pisać o „radzie pedagogicznej”?

„Czy wyrażenie rada pedagogiczna należy zapisać wielkimi literami?” – tym oto pytaniem rozpoczyna się wiadomość od pani Agnieszki. Odpowiedź pada dziś na Językowych rozważaniach.

Określenia tego typu (podobnie jak na przykład grono pedagogiczne) zapisujemy małą literą. Nie mają one bowiem statusu nazwy własnej, a tylko takie w myśl ortograficznej zasady zapisujemy wielkimi literami.

Kłopotliwe zestawienia, czyli kilka słów o użyciu dywizu

Zestawienia, czyli połączenie dwu samodzielnych wyrazów, budzą nierzadko nasze ortograficzne wątpliwości. Ileż to razy zastanawialiśmy się nad pisownią takich zestawień, jak np. artysta(-)malarz, nauczyciel(-)polonista. Czy między tymi wyrazami konieczny jest dywiz?

Zasada mówi jednoznacznie, że łącznika (czyli rzeczonego dywizu) używamy wtedy, gdy wyrazy składające się na zestawienie występują albo w stałych parach (np. hokus-pokus, czary-mary, gadu-gadu), albo wówczas, gdy człony są znaczeniowo równorzędne (np. kupno-sprzedaż). Jeżeli jednak drugi człon danego zestawienia jest określeniem pierwszego, nie stosujemy łącznika, dlatego przykłady z pierwszego akapitu nie wymagają kresek. Poprawny wariant zapisu jest więc następujący: artysta malarz, nauczyciel polonista.

Czy wyraz „awizo” odmienia się?

Dostałem dzisiaj awizo, czyli zawiadomienie o nadejściu przesyłki, którą należy odebrać w placówce pocztowej. Tak właśnie zrobiłem, ale przy tej okazji począłem się zastanawiać, czy wyraz ten podlega odmianie.

Okazuje się – ku mojemu zadowoleniu, bo przepadam za odmianą wszystkiego, co można odmienić – rzeczownik awizo można swobodnie deklinować. Mówimy więc, że otrzymało się awizo, nie wzięło się awiza, można przyglądać się awizu (nie: *awizowi) itd. Całość odmiany dostępna tutaj.

„Ustąp miejsce” – czy tak można?

Ustąp miejsce potrzebującym – takie zdanie przeczytała niedawno pani Joanna z Rzeszowa w autobusie komunikacji miejskiej. Ponieważ nie była ona pewna poprawności wspomnianej frazy, napisała do mnie w tej sprawie wiadomość. Ja zaś postanowiłem uczynić z tego zagadnienia kolejny temat rozważań.

Niewątpliwie w tym konkretnym przykładzie mamy do czynienia z błędem składniowym. Czasownik ustępować łączy się bowiem z dopełniaczem. To z kolei oznacza, że poprawna konstrukcja to ustąp miejsca (nie: *ustąp miejsce). Ów błąd wymaga zatem korekty.