TAKŻE czy TAK ŻE i czy TAK ŻE czy TAK, ŻE?

Dziś krótko, podobnie jak wczoraj, ale wydaje mi się, że treściwie. Wielu z Państwa nie zauważa różnicy pomiędzy zwrotami tak że oraz także. W języku mówionym nie stanowi to aż tak wielkiego znaczenia, ale co z językiem pisanym?

Rzecz jest bardzo prosta. Zwrot pisany oddzielnie (tak że) oznacza więc (jest zatem spójnikiem), zaś pisane łącznie (także) znaczy również (jest to partykuła). Dlatego napiszemy: Tort wyglądał apetycznie, tak że od razu chciałem go zjeść, a gdy zwrot oznacza również napiszemy: Wśród zaproszonych gości można było dostrzec także przedstawicieli miasta.

Na koniec jeszcze o przecinku w połączeniu tak że. Jak Państwo zauważyli, przecinek stawiamy przed całym zwrotem, np. Było mu zimno, tak że dostał drgawek (NIE: Było mu zimno tak, że dostał drgawek). Jeśli wyrazy tak oraz że nie znajdują się obok siebie, przecinek stawiamy przed że, np. Było mu tak zimno, że dostał drgawek.

Dość i dosyć

Dzisiejszy wykład krótki, gdyż temat nie jest skomplikowany. Zwrócono się do mnie z pytaniem, który ze zwrotów - Dość często czy Dosyć często - jest poprawny. Obydwa wyrażenia uznać należy za zgodne z normą językową. Wszystkie słowniki pojęcia dość i dosyć traktują synonimicznie. Można je zatem stosować zamiennie.

Powyższe zwroty (dość/dosyć) mogą pełnić funkcję przysłówka i wówczas oznaczać na przykład tyle, ile trzeba, jak choćby w powyższych zdaniach, ale też na przykład w takim: Jest dość (dosyć) ładnie na dworze, by wybrać się na przejażdżkę rowerową. Warto zauważyć jednak, że wyrazy dość i dosyć mogą być użyte także w funkcji wykrzyknienia, np. Dość (dosyć) tych rozmów! Jak Państwo widzą, stosować można je według własnych upodobań. Decyzję, którego z tych słów użyć, podejmuje autor wypowiedzi.

Wymyśleć czy wymyślić i inne tego typu dylematy

Szanowni Państwo, czasownik myśleć jest w języku wszechobecny. Z tego powodu mamy ochotę do bezokolicznika z prefiksem wy- wstawić „e”, często więc słyszymy wymyśleć, jednakże nie jest to poprawna forma.

Najprostszym sposobem, który niejako nas asekuruje przed popełnianiem tego typu błędów, jest odwołanie się do przeszłości i zastosowanie danego czasownika w 3. os. l. poj. czasu przeszłego. Nie mamy wątpliwości wtedy, że on to wymyślił. Zwróćcie uwagę, że w tym wypadku nie może być inaczej, dlatego bezokolicznik z jedynie poprawną formą brzmi: wymyślić.

W innych wypadkach powiemy: myśleć, bo myślał (o tym); pomyśleć, bo pomyślał (o tym); przemyśleć, bo przemyślał (to). We wszystkich tych przykładach mamy tzw. oboczność (e:a). Ciekawa rzecz z prefiksem do-, tu możemy powiedzieć domyślić się i wtedy mamy do czynienia z czasownikiem dokonanym, dla którego  forma czasu przeszłego dla 3. os. l. poj. brzmi domyślił się, ale mamy również czasownik niedokonany domyślać się, bo domyślał (się tego). Co ciekawe, w wypadku bezokolicznika przemyśleć możemy użyć rzadszej formy bezokolicznika i powiedzieć przemyśliwać.

Przy okazji rozwieję podobne wątpliwości, które mogą zostać unicestwione, gdy odwołamy się do czasu przeszłego. Proszę zwrócić uwagę na czasownik widzieć. Jest on bardzo często używany, więc ogromna część Polaków ma ochotę powiedzieć nienawidzieć. Źle, bo powiemy: on nienawidził jej, w związku z czym bezokolicznik brzmi też tylko nienawidzić. Podobnie jest w zdaniu On się w nią zapatrzył, więc nie zapatrzeć, a tylko zapatrzyć. On ją lubił, stąd bezokolicznikiem będzie lubić, a nie jak czasem się słyszy lubieć.

Zatem, Drodzy Państwo, wymyślić, nienawidzić, zapatrzyć, lubić - tylko te formy są poprawne. W razie wątpliwości odwołajcie się do 3. os. l. poj. czasu przeszłego.

Cząstki BYM, BYŚ, BY, BYŚMY, BYŚCIE - uwagi o pisowni łącznej i rozdzielnej

Zagadnienie, którego wyjaśnienia dziś się podejmuję, jest bardzo obszerne. Obszerność ta polega na tym, że będziemy mieli do czynienia z rozległą regułą ortograficzną. Uważam jednak, że sprawa jest wyjątkowo ważna i potrzebna, dlatego warto przyswoić sobie poniższe wiadomości.

Zacznijmy od łącznej pisowni cząstek bym, byś, by, byśmy, byście. (1) Przede wszystkim -rzecz chyba najprostsza - cząstki te piszemy łącznie z osobowymi formami czasowników, czyli np. poszedłbym, napisałabyś, pomodlilibyście się. (2) Dotyczy to także osobowych form czasowników, które użyte są w funkcji bezosobowej, np. wypadałoby, byłoby, słuchałoby. Cząstki by, byś itd. piszemy łącznie również (3) z partykułami (to tzw. wyrazki jak np. że, czy, no, nie) oraz (4) z większością spójników (gdy wchodzą w ich skład), np. czybym, niechby choćby, obyś, gdzieżby, jakoby itd. (5) Także gdy dokonujemy porównań, należy cząstki bym, byś, by, byśmy, byście pisać łącznie z wyrazami porównawczymi takimi jak na przykład jak, jako, np. jakby, jakoby.

Warto wiedzieć, że cząstki bym, byś, by, byśmy, byście są ruchome i mogą występować przed czasownikiem, np. bym poszedł, byś napisał, by wypadało. W ten sposób możemy się asekurować, gdy nie wiemy, jak daną cząstkę zapisać.

Rozdzielnie cząstki bym, byś, by, byśmy, byście piszemy (1) po nieosobowych formach czasownika (tzn. bezokolicznikach, formach bezosobowych zakończonych na -no, -to, po wyrazach: winien, powinien oraz po wyrazach w funkcji czasownika: można, niepodobna, trzeba, warto, wolno), np. iść bym tam mógł, zakończono by budowę, powinien by zrobić, można by to przepisać. (2) Oddzielamy również owe cząstki po zaimkach przysłownych (np. wtedy by), pytajnych (np. kto by), względnych (tzn. takie same jak pytające, ale służące do łączenia zdań podrzędnych z nadrzędnymi) i wskazujących (np. ten by). (3) Jeśli cząstka by łączy się z cząstką osobową, ale użyta jest jako osobny wyraz (stanowi synonim spójników aby, ażeby, żeby) piszemy ją oddzielnie, np. Trzymam kciuki, byś zdał egzamin (NIE: Trzymam kciuki, zdałbyś egzamin).

Uwaga! Niekiedy jeden wyraz może pełnić różne funkcje, należy je rozpoznać i zastosować odpowiednie rozróżnienie. Przykładowe zdania: (1) Gdzieżby on przyszedł (2) Gdzież by tu można było zjeść. W pierwszym zdaniu mamy partykułę pytajną, zaś w drugim zaimek pytajny. Drugi przykład: (1) To by się mogło nadać. (2) Gdyby nie był taki zaborczy, toby miał dziewczynę.

Szanowni Państwo, nie ma wątpliwości, że trudno jest zapamiętać wszystkie te regułki po jednym przeczytaniu. Warto by nauczyć się tychże reguł na pamięć (dobrze byłoby je znać, a jeszcze lepiej stosować w życiu). Jest jednak też dobra wiadomość, a mianowicie taka, że zawsze można  skorzystać ze słowników ortograficznych (i należy to robić).

Tudzież to nie „albo”, to nie „lub”! Tudzież to „i”

Bardzo powszechnym błędem, jakimi raczą nas użytkownicy języka polskiego, jest niepoprawne użycie słowa tudzież. Wynika to z nieznajomości jego znaczenia. Wiele osób bowiem sądzi, iż spójnik tudzież znaczy lub, albo. Tymczasem tak nie jest. Tudzież jest synonimem takich spójników jak: i, oraz, także.

Zwróćmy uwagę na zdanie: Odwiedzę babcię tudzież pójdę do kina. Znalazłoby się kilka (jak nie więcej) osób, które powiedziałyby, że mamy do czynienia ze zdaniem rozłącznym, ponieważ w ich przeświadczeniu podmiot albo odwiedzi babcię, albo pójdzie do kina. Tymczasem znaczenie jest całkowicie inne. Podmiot odwiedzi babcię (na przykład do południa) i wybierze się do kina (przykładowo wieczorem). Zatem jest to zdanie łączne, bo tudzież oznacza „i”. I taką właśnie funkcję ów spójnik pełni w zdaniu. Łączy nam zdania, a nie rozłącza.

Trzeba pamiętać o tym, by operować pojęciami, których znaczenie jest nam znane. Aniela Dulska - bohaterka dramatu Gabrieli Zapolskiej - jest taką postacią, która robiła błędy językowe, gdyż nie rozumiała znaczenia wypowiadanych przez siebie słów. Używając słów „wyszukanych” chciała pokazać swoją osobę jako niezwykle elokwentną, gdy tymczasem efekt był odwrotnie proporcjonalny do zamierzonego celu - zaprezentowała się jako osoba niewykształcona, wręcz komiczna. Również i my możemy narazić się na śmieszność, gdy użyjemy jakiegoś wyrazu w niepoprawnym znaczeniu i kontekście. Zachęcam zatem do częstszego bratania się ze słownikiem języka polskiego, choćby z darmowym słownikiem online PWN (dostępny jest tutaj).

Na koniec jeszcze jeden przykład ze spójnikiem tudzież celem utrwalenia: Jutro włożę zielone spodnie tudzież założę żółtą koszulkę. W zdaniu tym podmiot nie mówi nam, że włoży zielone spodnie lub założy żółtą koszulkę, tylko informuje, że włoży zarówno zielone spodnie, jak i założy żółtą koszulkę.